Sağlık Okuryazarlığı Nedir


Sağlık okuryazarlığı kişilerin sağlıklı kalabilmeleri, sağlık düzeylerini geliştirmeleri veya hastalık koşullarıyla baş edebilmeleri için gerekli bilgilere sahip olabilme ve bunları uygulayabilme çabalarına verilen isimdir. İlk kez 1974 yılında “sosyal politika olarak sağlık okuryazarlığı” isimli bir çalışmada tanımlanmıştır bu kavram. Ancak sağlık okuryazarlığı kavramının esas gelişimi ülkelerin vatandaşlarında sağlık okuryazarlığını arttırdıklarında ne ölçüde bir ekonomik tasarruf sağlayacaklarını anlamaları üzerine olmuştur. Don Nutbeam (2000) tarafından sağlık okuryazarlığı üç aşamada inceleniyor: 1. Temel / Fonksiyonel Sağlık Okuryazarlığı Bireyin günlük yaşamı için gerekli temel okuma ve yazma becerilerini gösterir. Bu düzeydeki sağlık okuryazarlığı sağlık risklerinin ne olduğu ve sağlık hizmetlerinden nasıl faydalanılacağı ile ilgili geleneksel sağlık eğitimi sonucunda oluşur ve bireysel fayda sağlar. 2. İletişimsel / İnteraktif Sağlık Okuryazarlığı Daha ileriki okuryazarlık, bilişsel ve sosyal becerilere sahip olunması anlamına gelmektedir. Bu düzeyde kişiler sağlık aktivitelerinde yer alarak yararlanabilmekte ve değişen sağlık koşullarında sahip olduğu bilgileri kullanabilmektedir. Toplumsal yarardan çok bireysel yarar ön plandadır. 3. Eleştirel / Kritik Sağlık Okuryazarlığı İleri düzeyde bilişsel kazanımlara ve sosyal becerilere sahip olmayı ve eleştirel düşünebilme becerilerini gerekmektedir. Bu beceriler ile kişi sağlık bilgilerini eleştirel olarak değerlendirebilmekte, bireysel ve toplumsal kapasiteyi geliştirebilmekte, sağlığın sosyal ve ekonomik belirleyicilerine göre davranabilmektedir. Eleştirel okuryazarlıkta bireysel ve kişisel gelişim hedeflenmekte olup bireysel ve toplumsal fayda elde edilir. Zarcadoolas ve arkadaşları (2005) sağlık okuryazarlığını, 4 temel bileşenini aşağıdaki gibi belirlemiştir: 1. Temel okuryazarlık

Okuma, yazma, konuşma ve hesaplama becerilerine yönelik stratejileri içerir. 2. Bilim okuryazarlığı Bilim ve teknoloji konularında yeterli olmayı ifade eder. Bu temel bilimsel kavramları, bilme, bilimsel bilginin hızla değiştiğini ve bilimde kesinlik olmadığını bilmek anlamına gelir. 3. Sivil okuryazarlık Vatandaşların kamusal konuların farkında olmaları ve karar verme süreçlerine katılmaları anlamına gelip medya okuryazarı olma, bireysel sağlık kararlarının halk sağlığını etkilediğinin farkında olmayı içerir. 4. Kültürel okuryazarlık Sağlık bilgisi konusunda yorumlama ve davranış sergilemek amacıyla toplumsal inançlar, gelenekler, dünya görüşü ve sosyal kimliği tanıma ve kullanma yeterliliği anlamına gelir. Sağlık okuryazarlığının ülkeler için önemi vatandaşlarının sağlık okuryazarlığının artmasıyla sağlık alanında ekonomik giderlerin azalmasında yatar. Temel sağlık okuryazarlığı seviyesine sahip biri herhangi bir sağlık sorunuyla karşılaştığında karşılaştığı sağlık sorununa göre riskleri hesap ederek uygun tedavi için ne yapması gerektiğini bilir. Bu nedenle tedavi olmak için çabalar ve sonuçta uygun algoritmaları takip ederek tedaviye ulaşır. Ancak temel sağlık okuryazarlığı olmayan biri bu durumda gerekli tedaviye nasıl ulaşacağını bilemediği için ya tedaviden mahrum kalır ya da tedaviyi oldukça geciktirir. Bu durum erken evrelerde teşhis edildiğinde çok basit ve az ekonomik giderle tedavi edilebilecek sağlık sorunlarının daha geç tedavi şansına erişmesinden dolayı çok fazla ekonomik giderle ve çabayla bile neredeyse tedavi edilemez duruma gelmesine neden olur. Temel sağlık okuryazarlığı olmayan kişilerin hastalık durumlarında uygun algoritmaları takip edemeyip tedaviden mahrum kalmaları halinde hastalıkları bulaşıcıysa bunu bir sürü kimseye bulaştırmaları kaçınılmazdır. Bu durum toplum arasında bulaşıcı hastalıkların yayılmasına epidemilere, pandemilere neden olabilmektedir. Böylesi durumlarda ise ülkelerin sağlık ve ekonomik sistemlerinde depremler olabilmektedir. Kişilerin sağlık bakımına ulaşabilmeleri tek başına iyilik halinin sağlanması için yetmeyip bundan sonra kişilerin doktorlardan aldıkları tedavi ve tavsiyeleri ve hemşireler tarafından verilen eğitimleri anlayıp uygulayabilmeleri gerekir. Hemşirelik fakültesinde bu konuyla ilgili şöyle bir örnek anlatılırdı: Rahatsızlığından dolayı doktoru tarafından kendisine fitil yazılan bir kadın aldığı talimatlar sonrasında evine döner. Fakat bir hafta sonra tekrar doktora başvurur. İlacı kullandığı halde rahatsızlığının devam ettiğini söyler. Bunun üzerine fitili kullanıp kullanmadığı, nasıl kullandığı sorgulandığında normal bir hap gibi suyla beraber içtiğini ifade etmiştir. Ülkemizde kamu spotu reklamlarından bileneler olacaktır gereksiz antibiyotik kullanılmasının önü alınmak için sağlık bakanlığı tarafından hassasiyet gösterilmiştir. Sağlık okuryazarlığı temel seviyede bile olmayan kişilerce ulaşılır olan ilaçların akılcı olmayan şekilde kullanılması hem ekonomik hem de sağlık açısından büyük bir sorun oluşturuyor çünkü. Anne ve bebek ölümlerinin artması, kronik hastalıkların yönetilemeyip sakatlık ya da ölümlerle sonuçlanmaları, insanların cinsel sağlık sorunlarında cinsel mitler ve utanmaları yüzünden doktorlara başvurmaktan kaçınmaları sağlık okuryazarlığının yetersizliğinden kaynaklanan sorunlardandır. İleri evre sağlık okuryazarlığında kişiler kendilerine sunulan sağlık bakımını değerlendirip daha iyisine ulaşmaya çalışabilir, kendisine sağlık bakımı veren kişileri seçme hakkından haberdar olur. Günlük hayatta yaptığı uygulamalarda sağlığını riske atacak durumları bilir ve bunlardan kaçınır.

Kaynakça: https://acikders.ankara.edu.tr

0 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör

Parkinson

Demans